PITAJU ME ODAKLE SI POBRO, IZ ŠIPRAGA ZAPAMTIĆEŠ DOBRO

6

KOTOR VAROŠ, 29. maja – Šiprage su naseljeno mjesto u opštini Kotor Varoš, Republika Srpska. Administrativni status mjesta se mijenjao, od raznih varijanti lokalnih odrednica do mjesne zajednice.

Od austro-ugarskog perioda do 1954. godine Šiprage su bile jedna od opština Sreza/Kotara Kotor Varoš, da bi ih Zakon o komunalnom uređenju (1954) vratio na nivo mjesne zajednice. Međutim, opštinska organizacija trajala je sve do 1956, kada se ponovo uvodi administracija mjesne zajednice, koja traje sve do danas.

Prema popisu stanovništva iz 1991, u naselju su živjela 952 stanovnika, a po popisu stanovništva iz 2013. godine, 788 žitelja.

Na području Šipraga preovladava umjereno kontinentalna klima, sa izražena četiri godišnja doba: proljeće, ljeto, jesen i zima. Na okolnim brdima i planinama je pretplaninska i planinska. Godišnja kolebanja temperature i padavina su relativno velika, ali dugoročno stabilna.

Šiprage su na rijeci Vrbanji tj. na jugoistoku od Banje Luke (61 km) i Kotor Varoša (30 km) i centar je istoimene mjesne zajednice. Locirane su u razgranatoj dolini (uz Vrbanju i nene pritoke), između planinskih vijenaca: sjeveroistočno je Šipraško Brdo (vrh Glavić, 950 m), južno Jasik (769 m), jugoistočno kompleks Šajinovina — Stražbenica (848 m), zapadno Radohova (vrh Kape,950 m) i sjeverozapadno Borčići (799 m).

Naselje, uz Brbanju i njene pritoke, dugo je oko tri, a široko oko dva kilometra. Obiluje izvorima pitke vode, od kojih je jedan (uz pritoku Crkvenicu) iskorišten za opskrbu mjesne vodovodne mreže. U samom mjestu, u Vrbanju se ulijevaju — s desna: Musić potok, Crkvenica, Bakin potok i Borčićki potok, te Ćorkovac, Zagradinski potok i Demićka — s lijeve strane.

Austrougarske vlasti su izgradile razgranatu mrežu šumskog uskotračnog saobraćaja duž toka Vrbane i nenih pritoka. Primarna namjena im je bila da, uz posredovanje Zemaljske vlade BiH, intenziviraju eksploataciju šumskog blaga i ostalih prirodnih resursa. Pruga je dolazila iz Kotor Varoša. Na području Šipraga račvala se u nekoliko pravaca. Uz Demićku je išla do ispod Dunića (825 m), a uz Crkvenicu do (823 m). Od Kruševa Brda su išla dva kraka pruge: uz Vrbanju i Bobovicu. Trasa uz Vrbanju je vodila preko Bobovica do okretaljke i Čekrka, a zatim — nakon transporta lokomotive pomoću čekrka (u klancu između Šepirica i Jasena) — do Riječica (1300 m). Odvojak uz Bobovicu je prolazio kroz selo Bobovice, pa između Palike i Pašinca do Srebrenog brda (prema Meokrnju), tj. do ušća potoka Krna (921 m). Na trasama demontiranih pruga, kasnije su izgrađene lokalne ceste za mnoga šipraška sela.

U Prvom svjetskom ratu desetkovana je mušku populacija Šipraga. Najviše su stradali u ratu ili odvedeni u ropstvo, odakle ih se samo nekoliko vratilo. Dobar dio ih je “pokosila” “Španska groznica”. S toga, dvije generecije Šipražana, od 20-ih do 50-ih godina 20. vijeka ne pamte njihove očeve i djedove. Od 1. decembra 1918 do 3. oktobra 1929., Šiprage su bili dio Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca i do 1941. Kraljevine Jugoslavije.

U Drugom svjetskom ratu, Šiprage su bile uporište i utočište za više partizanskih jedinica, uključujući i 12. divizijske bolnice (u klisuri Demićke). Na području Šipraga je, na samom početku rata, bilo nekoliko lokalnih partizanskih jedinica, koje su kasnije uključene u pridošle veće formacije. Iako je ovo mjesto bilo i ostalo izvan glavnih puteva, u više navrata je bombardovano, uz napade njemačkih  snaga.

Duboka riječna klisura na obroncima Brestovače (između sela Zlovarići i Dunići, odnosno ispod Dunića stijena) je jbila teško uočljiva za njemačku avijaciju. Kasnije se ispostavilo da ni neprijateljske snage nisu imale precizne podatke o njenoj lokaciji. Zbog čestih vazdušnih napada, iz predostrožnosti, bolnica je, 4. januara 1944. godine, dislociranih u Korićane.  Zatim je oko 600 ranjenih i bolesnih preseljeno u sela Stopan i Loziće, a zatim u Palivuk, Čudnić i Kruševo Brdo. Neprijateljske snage su se, 6. januara 1944. probile kroz partizanske linije odbrane (na raskrsnici puteva između za Stopana i Kerli, lokalitet Raskršće, i 7. januara, ušle u centar Šipraga. Linije partizanski odbrana, na prevoju između Crkvenice i Stopanskog potoka, iznenadile su elitne njemačke specijalne jedinice (zvane “trupovi”), koje su se, na skijama, sjurile niz planinsku padinu, sa jakom vatrom iz automatskog oružja.

Nakon prolaska Šeste neprijateljske ofanzive, za desetak dana (15. januara 1944. godine), bolnica se vraća u Šiprage. Prije i za vrijeme evakuacije, rasporeda ranjenih i povrataka u Šiprage, bolnicu je štitila 14. Srednjobosanska udarna brigada.

Preminuli ranjenici i ostali pacijenti su kasnije, iz primarnih grobnica u šumi, preseljeni u zajedničko partizansko groblje u Šipragama, koje i danas postoji na lokalitet Zagradine.

 

PODELI

6 KOMENTARA

  1. Najbolji narod na čitavom svijetu nikog ne diraju za prijatelje uvijek finu riječ imaju 👏

  2. Kako god okrenes, ipak su Siprazani najbolji ljudi,svoja posla gledaju,nikog ne diraju i svoj zivot zive.

  3. Lijepo mjesto ne čine kuće nego ljudi koji tu žive. Mještani Šipraga i u najtežim vremenima pokazali su koliko je važan komšija i kako treba svakog poštovati bez obzira na nacionalnost. To je mjesto u koje se s ljubavlju vraćamo.

Comments are closed.